Węgry to jeden z najbardziej fascynujących krajów Europy Środkowej — kolebka kostki Rubika, długopisu i witaminy C, ojczyzna 13 laureatów Nobla, gospodarz trzeciego co do wielkości parlamentu świata, drugiego najstarszego metra świata i 118 gorących źródeł. Poniżej najbardziej intrygujące fakty o Węgrzech.
- Język węgierski (magyar) jest unikatem w Europie. Należy do rodziny uralskiej — nie indoeuropejskiej — jego najbliższymi krewnymi są fiński i estoński. 15 samogłosek, harmonia samogłoskowa, budowa aglutynacyjna. Według UNESCO jeden z najtrudniejszych do nauki języków świata.
- Kostka Rubika — węgierski wynalazek. Ernő Rubik, budapesztański rzeźbiarz i architekt, wynalazł ją w 1974 roku. Sprzedała się w 500 milionach egzemplarzy — najlepiej sprzedająca się zabawka na świecie. Aktualny oficjalny rekord: 3,13 sekundy (Yiheng Wang, 2023).
- 13 laureatów Nobla węgierskiego pochodzenia. Pod względem liczby Noblistów per capita Węgry są w światowej czołówce. Najbardziej znani: Albert Szent-Györgyi (medycyna 1937, witamina C), Eugene Wigner (fizyka 1963), Dennis Gabor (fizyka 1971, holografia), Imre Kertész (literatura 2002).
- László Bíró wynalazł długopis. W 1938 roku w Budapeszcie opatentował współczesny długopis. W krajach anglosaskich długopis do dziś nazywa się „biro" na jego cześć. Wyemigrował do Argentyny, gdzie udoskonalił produkt.
- Budapesztańskie metro to drugie najstarsze metro świata. Linia M1 (Millenniumi Földalatti Vasút) ruszyła w 1896 roku — tylko londyńskie metro jest starsze. UNESCO od 2002 roku. Nadal kursuje na oryginalnej trasie między Vörösmarty tér a Mexikói út.
- Parlament budapesztański to trzeci co do wielkości budynek parlamentu na świecie. 268 metrów długości, 691 pomieszczeń, 20 km korytarzy, 40 kg złota w dekoracjach. Projekt Imre Steindla, ukończony w 1904 roku. Świętą Koronę Węgier można oglądać tu od 2000 roku.
- Budapeszt to „miasto kąpieli". Na terenie miasta bije 118 gorących źródeł, wypływających 70 milionów litrów ciepłej wody dziennie. 15 zabytkowych łaźni — w tym secesyjne Gellért (1918), neorenesansowe Széchenyi (1913, największy kompleks kąpielowy Europy) oraz tureckie Rudas i Király (XVI wiek).
- Puszta i pasterze z Hortobágy. Park Narodowy Hortobágy (UNESCO 1999) to największy zachowany obszar stepów kontynentalnych Europy. Csikósi — tradycyjni pasterze konni — pokazują wyczyn stania na dwóch koniach i prowadzenia pięciu kolejnych. Siwa krowa węgierska i owca racka to rdzenne rasy Węgier.
- Tokaj Aszú — „król win, wino królów". Ludwik XIV nazwał go tak w XVII wieku. Region Tokaj-Hegyalja jest wpisany na listę UNESCO od 2002 roku. Jeden z najstarszych regionów winiarskich świata — oficjalnie wytyczony w 1737 roku, wyprzedzając Francję o 200 lat.
- Papryka — dusza węgierskiej kuchni. Choć pochodzi z Ameryki, stała się znakiem rozpoznawczym węgierskiej kuchni. Kalocsa i Szeged to światowej sławy miasta uprawy papryki. Gulasz, pörkölt, halászlé, paprikás csirke — wszystko opiera się na papryce. Kuchnia węgierska rozróżnia 8 stopni ostrości papryki (od słodkiej po ostrą).
- Święty Stefan i Tysiącletnia Korona. Pierwszy węgierski król, koronowany w Boże Narodzenie 1000 roku. Otrzymana przez niego Święta Korona — bizantyjska praca z XI wieku ze złota i emalii — jest jedną z najstarszych zachowanych koron królewskich Europy. Można ją oglądać w Parlamencie od 2000 roku.
- Bitwa pod Mohaczem 1526 — tragedia węgierskiej historii. Armia Ludwika II poniosła klęskę od Sulejmana Wspaniałego. Król zginął w potoku Csele podczas ucieczki. To zainicjowało 150 lat okupacji tureckiej i rozpadu Węgier na trzy części.
- Rewolucja 1848-1849. 15 marca — święto narodowe. Sándor Petőfi, poeta narodowy, recytował „Pieśń narodową" na schodach Muzeum Narodowego w Peszcie: „Powstań Węgrze!" Petőfi zginął w 1849 roku w bitwie pod Segesvárem w wieku 26 lat.
- Powstanie 1956 roku. 23 października — jedno z pierwszych antykomunistycznych powstań przeciw władzy sowieckiej na świecie. Tłum obalił brązowy pomnik Stalina (zostały tylko buty na cokole). Premier Imre Nagy został powieszony w 1958 roku. 200 000 Węgrów uciekło na Zachód.
- István Széchenyi — „największy Węgier". Hrabia István Széchenyi (1791-1860) był kluczową postacią węgierskiej ery reform. Zbudował Most Łańcuchowy (1849), pierwszy stały most na Dunaju w Budapeszcie. Założył Węgierską Akademię Nauk, wprowadził żeglugę parową na Dunaju i Balatonie.
- Ferenc Puskás — jeden z najlepszych piłkarzy wszech czasów. Legendarny napastnik „Złotej Drużyny" (węgierska reprezentacja lat 50.). Strzelił 84 gole w 85 meczach reprezentacji — do dziś niepobity stosunek. W Realu Madryt czterokrotnie zdobył Puchar Mistrzów. FIFA nazwała jego imieniem „Nagrodę Puskása" za najpiękniejszą bramkę roku.
- Balaton — największe jezioro Europy Środkowej. 594 km², 77 km długości, średnia głębokość zaledwie 3,3 metra (dzięki czemu latem szybko nagrzewa się do 25-28°C). Nazywany „węgierskim morzem". Północny brzeg — historyczne miasta (Balatonfüred, Tihany, Badacsony) i winnice; południowy brzeg — piaszczyste plaże i rodzinne kurorty.
- Ferenc Liszt — najsłynniejszy węgierski kompozytor. Urodzony w 1811 roku w Doborján (dziś Raiding, Austria). Twórca pojęcia „koncertujący pianista". Wśród jego przyjaciół byli Wagner (który ożenił się z jego córką Cosimą) i Chopin. „Rapsodie węgierskie" — 19 utworów — kształtowały narodową tożsamość muzyczną Węgier.
- Béla Bartók i Zoltán Kodály — ojcowie węgierskiej muzyki ludowej. Na początku XX wieku zebrali dziesięć tysięcy węgierskich pieśni ludowych w wioskach za pomocą fonografu. W swoich kompozycjach połączyli węgierską muzykę ludową ze współczesną muzyką klasyczną. Balety Bartóka, suita Háry János i Psalmus Hungaricus Kodálya są grane na całym świecie.
- Palinka — narodowy trunek. Chronione oznaczenie geograficzne Unii Europejskiej — pod nazwą pálinka może być produkowana tylko na Węgrzech i w czterech austriackich krajach związkowych. Najpopularniejsza ze śliwek, moreli, wiśni, gruszek. Zawartość alkoholu 40-70%. Zgodnie z etykietą podawana przed posiłkiem z toastem „na zdrowie".
Węgry — kraj paradoksów: małe państwo z gigantyczną kulturą, środkowoeuropejskie serce z językiem przywiezionym z Uralu, naród Noblistów i dzieci z kostką Rubika, gdzie filiżanka espresso w habsburskiej kawiarni spotyka się z piwnicą Tokaju Aszú.