Węgry to jeden z krajów o najstarszej i najbogatszej historii Europy — od króla Świętego Stefana, przez najazd mongolski, tureckie 150 lat okupacji, monarchię austro-węgierską i tragedię Trianonu, po powstanie 1956, przełom 1989 i integrację europejską. Tysiąc lat historii, które ukształtowały współczesną tożsamość narodową Węgier.
Przybycie Madziarów (895-896)
Pod przywództwem księcia Árpáda siedem plemion węgierskich zajęło Basen Karpacki między 895 a 896 rokiem — ostatnia wielka fala wędrówek ludów w Europie. Węgrzy przybyli z okolic Uralu i Wołgi po długiej wędrówce ze wschodu. Po zajęciu ziemi przez dziesięciolecia trwały wyprawy łupieskie do Europy Zachodniej (Wiedeń, Mediolan, Reims), aż klęski pod Augsburgiem (955) i Arkadiopolis (970) zmusiły Węgrów do osiedlenia się i przekształcenia w zachodnioeuropejskie państwo chrześcijańskie.
Święty Stefan i królestwo chrześcijańskie (1000-1038)
Święty Stefan I (István, ok. 975 – 1038) — syn księcia Gejzy — koronował się na króla w Boże Narodzenie 1000 lub 1 stycznia 1001 koroną wysłaną przez papieża Sylwestra II. Ta Święta Korona jest do dziś narodowym symbolem Węgier, wystawiana w Parlamencie. Stefan przyjął zachodnie chrześcijaństwo, założył dziesięć biskupstw, wprowadził administrację terytorialną. Pierwszy węgierski król kanonizowany — świętość przyznana w 1083 roku.
Najazd mongolski (1241-1242)
11 kwietnia 1241 roku król Béla IV poniósł katastrofalną klęskę od Mongołów Batu-chana w bitwie pod Muhi nad rzeką Sajó. Mongołowie przez rok pustoszyli Węgry — 20-50% ludności zginęło. Inwazję przerwała dopiero styczniowa 1242 śmierć chana Ögödei (Mongołowie wrócili wybrać wielkiego chana). Béla IV wrócił, odbudował kraj, zbudował kamienne twierdze (Wyszehrad, Buda) — nazywany „drugim założycielem państwa".
Złota era Andegawenów (1301-1386)
Po wygaśnięciu dynastii Arpadów w 1301 na tron wstąpił Karol Robert Andegaweński, który zmodernizował gospodarkę i wprowadził europejski złoty forint. Jego syn Ludwik Wielki (1342-1382) — jeden z najsilniejszych królów Węgier — od 1370 był również królem Polski. Utworzona przez niego unia personalna polsko-węgierska rozpoczęła wielowiekową tradycję. Podboje Ludwika sięgnęły Neapolu, Bułgarii, Wołoszczyzny.
Jan Hunyady i Maciej Korwin (1440-1490)
Jan Hunyady (János Hunyadi, 1407-1456) — regent i wódz — w 1456 roku odniósł decydujące zwycięstwo nad sułtanem Mehmedem II w obronie Nándorfehérváru (Belgradu). Zwycięstwo to cofnęło ekspansję osmańską w Europie o 70 lat. Papież dla wiecznej pamięci triumfu nakazał dzwonić dzwonami w południe w całej Europie — tradycja ta trwa do dziś.
Syn Hunyadego, król Maciej Korwin (Mátyás Hunyadi, 1458-1490) — król złotego wieku węgierskiego renesansu. Buda stała się jednym z najświetniejszych dworów królewskich Europy z włoskimi humanistami i artystami. Założył Bibliotheca Corvinianę, największą królewską bibliotekę Europy. „Umarł król Maciej, sprawiedliwość poszła w niepamięć" — przysłowie do dziś żyjące w węgierskiej pamięci ludowej.
Klęska mohaczka i okupacja turecka (1526-1699)
29 sierpnia 1526 roku król Ludwik II poniósł klęskę od Sulejmana Wspaniałego w bitwie pod Mohaczem. 20-letni król utonął w potoku Csele podczas ucieczki. To jedna z najważniejszych dat w węgierskiej historii — dzień końca samodzielnego państwa węgierskiego.
W 1541 roku Turcy zajęli Budę. Węgry rozpadły się na trzy części:
- Węgry Królewskie — pas zachodni pod panowaniem Habsburgów (Preszburg, dziś Bratysława, jako stolica)
- Turecka okupacja — obszar centralny (Buda, Peczy, Segedyn) podzielony na wilajety
- Siedmiogród — wschodnie autonomiczne księstwo, wasal turecki
Trójpodział trwał 150 lat. Kraj był areną konfliktów tureckich najazdów i wojen habsbursko-tureckich. W 1686 roku sojusz habsbursko-europejski odbił Budę. W 1699 pokój karłowicki zakończył okupację turecką.
Powstanie Ferenca Rákócziego II (1703-1711)
Powstanie przeciw uciskowi habsburskiemu prowadził Ferenc II Rákóczi w latach 1703-1711. Ośmioletnia wojna niepodległościowa — symbol węgierskiej niepodległości. Zakończyła się pokojem w Satu Mare w 1711, Rákóczi wyemigrował do Turcji (Rodostó — dziś Tekirdağ), gdzie zmarł w 1735. Jego prochy sprowadzono do Kaszy w 1906.
Era reform i 1848-1849
W pierwszej połowie XIX wieku hrabia István Széchenyi (1791-1860) — „największy Węgier" — modernizował Węgry. Zbudował Most Łańcuchowy (1849), pierwszy stały most na Dunaju. Założył Węgierską Akademię Nauk.
15 marca 1848 — wybucha rewolucja węgierska. Sándor Petőfi na schodach Muzeum Narodowego recytował „Pieśń narodową": „Powstań Węgrze, ojczyzna woła!". Wojna niepodległościowa 1848-49 przeciw Habsburgom pod przywództwem Lajosa Kossutha. Wojska węgierskie odnosiły zwycięstwa wiosną 1849, ale wojska cara Mikołaja I rozgromiły powstanie. Petőfi zginął w bitwie pod Segesvárem w wieku 26 lat.
Monarchia Austro-Węgierska (1867-1918)
W 1867 ugoda (kiegyezés) utworzyła Monarchię Austro-Węgierską — imperium dualistyczne, w którym Węgry cieszyły się niemal pełną autonomią wewnętrzną. Budapeszt stał się jedną z najszybciej rozwijających się stolic świata (Millenijna Kolej Podziemna 1896 — drugie najstarsze metro świata, budynek Parlamentu, Baszta Rybacka, Aleja Andrássyego). Milenium 1896 — obchody 1000-lecia przybycia Madziarów — przyciągnęły do Budapesztu uwagę Europy.
Trianon — tragedia narodowa (1920)
Po klęsce w I wojnie światowej traktat trianoński z 4 czerwca 1920 odebrał Węgrom:
- 2/3 terytorium (z 325 000 km² zostało 93 000 km²)
- 2/3 populacji (z 21 milionów pozostało 7,6 miliona)
- Ponad 3 miliony Węgrów znalazło się w nowych krajach sąsiedzkich (Rumunia, Czechosłowacja, Jugosławia)
Trianon jest do dziś najboleśniejszą raną węgierskiej świadomości narodowej. 4 czerwca — Dzień Jedności Narodowej od 2010 roku.
Era Horthyego i II wojna światowa (1920-1945)
Admirał Miklós Horthy jako regent prowadził „królestwo bez króla" 1920-1944. Węgry przyłączyły się do państw Osi, licząc na odzyskanie terytoriów trianońskich. Węgierscy Żydzi — największa ocalała społeczność żydowska w Europie — byli w względnym bezpieczeństwie do wiosny 1944. Po niemieckiej okupacji (marzec 1944) Adolf Eichmann w siedem tygodni zdeportował 437 000 węgierskich Żydów do Auschwitz, gdzie większość zginęła. Getto budapesztańskie — 70 000 Żydów — zostało ocalone dzięki akcjom Raoula Wallenberga i Carla Lutza.
Oblężenie Budapesztu grudzień 1944-luty 1945 — jedno z najdłuższych i najkrwawszych oblężeń miejskich II wojny światowej. Siły niemieckie i węgierskie broniły miasta przez 102 dni przed sowiecką Armią Czerwoną.
Dyktatura komunistyczna i 1956 (1949-1989)
Od 1949 dyktatura komunistyczna Mátyása Rákosiego — „najlepszego węgierskiego ucznia Stalina" — terroryzowała kraj procesami pokazowymi i obozami pracy. 23 października 1956 — demonstracja peszteńskiej młodzieży przeciw sowieckiemu uciskowi rozprzestrzeniła się na cały kraj. Reformistyczny premier Imre Nagy utworzył nowy rząd, ogłosił neutralność i wyjście z Układu Warszawskiego. 4 listopada wojska sowieckie stłumiły powstanie. 200 000 Węgrów uciekło, Imre Nagy został skazany w tajnym procesie i powieszony w 1958.
Rządy Jánosa Kádára 1957-1989 — „najweselszy barak" — bardziej otwarty na Zachód system nazywany komunizmem gulaszowym.
1989 — przełom i demokratyczne Węgry
Latem 1989 Węgry zdemontowały drut kolczasty żelaznej kurtyny na granicy z Austrią (2 maja) — jako pierwszy kraj Europy Wschodniej. 19 sierpnia podczas soproniańskiego Pikniku Paneuropejskiego 600 uchodźców z NRD przedostało się na Zachód. To zapoczątkowało wschodnioniemiecką falę uchodźczą, która dwa miesiące później doprowadziła do upadku muru berlińskiego.
23 października 1989 (w rocznicę powstania 1956) proklamowano Republikę Węgierską. Pierwsze wolne wybory odbyły się w 1990.
Integracja europejska (od 1999)
Węgry przystąpiły do NATO w 1999 (razem z Czechami i Polską) i do Unii Europejskiej w 2004. Dziś Węgry są członkiem UE z około 9,6 milionami mieszkańców, jednym z najważniejszych państw Europy Środkowej. Budapeszt jest turystyczną stolicą — z rocznymi 15+ milionami odwiedzających jednym z najpopularniejszych celów zwiedzania na świecie.